Vào năm 1865, một xác sứa khổng lồ trôi dạt vào bờ biển Massachusetts (Mỹ). Khi các nhà khoa học tiến hành đo đạc, họ sững sờ nhận ra phần dù của nó rộng tới 2,1 mét – to hơn hầu hết các khung cửa ra vào. Nhưng điều gây sốc thực sự nằm ở những xúc tu: chúng trải dài tới 36,6 mét phía sau thân mình. Kích thước này khiến nó trở thành sinh vật dài nhất trên Trái Đất, vượt qua cả loài cá voi xanh vĩ đại.
 |
| Sứa bờm sư tử (Lion’s mane jellyfish) là loài động vật dài nhất trên Trái đất (Ảnh: Getty) |
Sinh vật đó mang danh pháp khoa học Cyanea capillata, hay còn gọi là Sứa bờm sư tử (Lion’s mane jellyfish). Cho đến nay, nó vẫn nắm giữ kỷ lục là động vật dài nhất hành tinh. Đây không chỉ là một dòng chú thích nhỏ trong từ điển phân loại học, mà là một sự thật kỳ lạ của thế giới tự nhiên: Kẻ giữ kỷ lục vô tiền khoáng hậu về chiều dài lại là một sinh vật sền sệt, không có não bộ, không có xương sườn, trôi dạt vô định qua vùng biển Bắc Cực lạnh giá, kéo theo hàng ngàn sợi tơ mang nọc độc chết người.
1. Kiến Trúc Sinh Học Của "Kỷ Lục Gia" Đại Dương
Phần dù của sứa bờm sư tử được chia thành tám thùy, tạo cho nó hình dáng của một ngôi sao tám cánh. Mỗi thùy chứa khoảng 70 đến 150 xúc tu được xếp thành bốn hàng riêng biệt. Ở những cá thể trưởng thành khổng lồ, số lượng xúc tu có thể lên tới hơn 1.000 sợi. Từng milimet trên những sợi dây tử thần này đều được bao phủ bởi các tế bào châm độc gọi là Nematocyst.
Đáng chú ý, Nematocyst không phải là một cấu trúc thụ động. Chúng hoạt động giống hệt một khẩu súng phóng lao tế bào được nén áp suất: Khi bị kích hoạt bởi va chạm cơ học hoặc tín hiệu hóa học, nó sẽ khai hỏa trong vòng chưa tới 700 nano giây (đạt vận tốc 18 mét/giây, tương đương 64 km/h), bơm nạp độc tố vào bất cứ thứ gì nó chạm phải. Trong toàn bộ thế giới sinh học, đây là một trong những chuyển động cơ học nhanh nhất từng được ghi nhận.
2. Lựa Chọn Sinh Tồn: Đánh Đổi Tốc Độ Lấy "Tầm Vóc"
Chiều dài phi thường của những chiếc xúc tu không phải là sự ngẫu nhiên của tạo hóa. Sứa bờm sư tử là một kẻ săn mồi hoàn toàn thụ động. Những nhịp đập chậm chạp của phần dù chỉ có thể đẩy nó tiến về phía trước một cách yếu ớt; do đó, nó phụ thuộc gần như hoàn toàn vào các dòng hải lưu để di chuyển.
Vì không thể chủ động đuổi theo con mồi, chiến lược sinh tồn của loài sứa này là tự biến mình thành một chướng ngại vật khổng lồ. Nó bơi lơ lửng phía trên các đàn cá, bung rộng hệ thống xúc tu và từ từ chìm xuống, tóm gọn con mồi trong một tấm lưới tử thần. Lưới càng dài, vùng chết chóc càng lớn. Tại vùng biển Bắc Cực nghèo nàn chất dinh dưỡng, nơi con mồi vô cùng khan hiếm, "tầm vóc" đã đánh bại "tốc độ".
Tuy nhiên, tự nhiên luôn đòi hỏi sự đánh đổi. Theo một nghiên cứu năm 2019 công bố trên tạp chí Fluids, việc sở hữu các xúc tu và râu miệng quá dài làm giảm hiệu suất đẩy của sứa đi từ 80% đến 90% so với trạng thái không có xúc tu, bởi chúng phá vỡ sự hình thành dòng xoáy nước (vortex) xung quanh phần dù. Dù các xúc tu biến nó thành kẻ săn mồi khét tiếng, chúng cũng biến nó thành một "vận động viên bơi lội" tồi tệ. Nhưng ở một môi trường mà hải lưu đã làm hộ phần việc di chuyển, sự đánh đổi tiến hóa này là hoàn toàn xứng đáng.
3. Triết Lý Sinh Học Của Một Cơ Thể 94% Là Nước
Khía cạnh kỳ lạ nhất trong sinh học của sứa bờm sư tử có lẽ là việc cơ thể nó chứa tới 94% là nước. Không những vậy, chúng có cấu trúc đối xứng tỏa tròn hoàn hảo, và chỉ sở hữu vỏn vẹn hai lớp mô. Không xương, không sụn, không có não bộ trung tâm. Toàn bộ con vật về cơ bản chỉ là một cái dù cơ bắp, một khoang tiêu hóa và một bộ máy các sợi độc vắt vẻo, tất cả được liên kết với nhau bằng một chất sền sệt gọi là Mesoglea – thứ cũng cấu tạo chủ yếu từ nước biển.
Theo nghiên cứu trên tạp chí PLOS One (2013), kiến trúc này mang lại một lợi thế vô hình nhưng khổng lồ: Chi phí xây dựng và duy trì cơ thể cực kỳ rẻ. Sự phát triển của xương, cơ bắp và hệ nội tạng đòi hỏi một sự đầu tư năng lượng khổng lồ, trong khi Mesoglea thì không. Đó chính xác là điều cho phép loài sứa này đạt đến những kích thước phi thường mà không phải chịu những áp lực về lượng calo như các loài động vật khổng lồ khác. Tất nhiên, nhược điểm chí mạng là chúng cực kỳ mong manh; các xúc tu thường xuyên bị đứt gãy hoặc rối vào nhau.
4. Hồi Chuông Cảnh Báo Về Sức Khỏe Đại Dương
Vượt lên trên vẻ đẹp ma mị của chúng, sự bùng nổ dân số của sứa bờm sư tử đang được giới khoa học sử dụng như một tín hiệu chẩn đoán cảnh báo về tình trạng sức khỏe của đại dương.
Biến đổi khí hậu, hiện tượng phú dưỡng (dư thừa chất dinh dưỡng), đánh bắt hải sản quá mức và các công trình ven biển đều được cho là động lực thúc đẩy sự sinh sôi của loài sứa. Một nghiên cứu năm 2012 trên PNAS chỉ ra rằng quần thể sứa đang có xu hướng gia tăng nhẹ trên toàn cầu kể từ những năm 1970. Cơ chế đằng sau hiện tượng này là một vòng lặp phản hồi đáng sợ:
- Đánh bắt quá mức làm cạn kiệt các loài cá ăn sứa và cạnh tranh nguồn thức ăn (phù du) với chúng.
- Nước biển ấm lên đẩy nhanh tốc độ sinh trưởng và sinh sản của sứa.
- Nước thải công nghiệp và nông nghiệp đổ ra biển tạo điều kiện dinh dưỡng ưu ái các loài sinh vật phù du dạng thạch hơn là ấu trùng cá.
Nói một cách trần trụi: Chúng ta càng tàn phá đại dương, đại dương sẽ càng bị định hình lại bởi loài sứa.
