Sâu bên dưới tàn tích của một tu viện thời Byzantine gần Khu phố cổ Jerusalem (tồn tại từ năm 350 đến 650 Công nguyên), các nhà khảo cổ đã tìm thấy hai hầm mộ cổ chứa hài cốt của nhiều đàn ông, phụ nữ và trẻ em. Nhưng có một cá thể đã khiến toàn bộ giới nghiên cứu phải sững sờ. Nằm cô độc giữa bóng tối, hài cốt này mang trên mình dấu ấn của một hình thức tu khổ hạnh cực đoan bậc nhất: Những khúc xương tàn tạ bị quấn chặt bởi những sợi xích sắt nặng nề. Vấn đề là, thời gian và sự tàn nhẫn của tự nhiên đã xóa sạch danh tính của người quá cố. Rễ cây và sự phân hủy đã phá hủy hoàn toàn vùng xương chậu – manh mối nhân trắc học quan trọng nhất để xác định giới tính. Tất cả những gì còn sót lại của sinh thể mang đầy xích sắt ấy chỉ là ba đốt sống mỏng manh và một chiếc răng duy nhất.
Hơn 1.600 năm trôi qua đã quét sạch mọi cơ hội trích xuất DNA nguyên vẹn. Tưởng chừng bí ẩn này sẽ vĩnh viễn bị chôn vùi, nhưng khoa học hiện đại đã tìm ra một con đường khác kỳ diệu không kém. Nhóm nghiên cứu do Tiến sĩ Paula Kotli dẫn đầu đã quyết định áp dụng một phương pháp tiên phong, vốn được phát triển để nghiên cứu quá trình thuần hóa động vật cổ đại: Phân tích protein trong men răng. Theo Tiến sĩ Kotli, con người sở hữu hai bản sao của gen sản sinh ra loại protein men răng mang tên amelogenin – một nằm trên nhiễm sắc thể X và một trên nhiễm sắc thể Y. Nếu một chiếc răng chứa protein amelogenin liên kết với nhiễm sắc thể Y, chủ nhân của nó chắc chắn là nam giới về mặt sinh học.
Khi chiếc răng cô độc của vị tu sĩ mang xích sắt được đưa vào hệ thống phân tích phổ, một sự thật chấn động đã hiện ra: Hoàn toàn không có sự hiện diện của protein amelogenin liên kết với nhiễm sắc thể Y. Dù khoa học luôn chừa lại một sai số siêu vi – rằng protein Y có thể đã bị phân hủy hoàn toàn trước protein X – nhưng mọi bằng chứng mạnh mẽ nhất đều hội tụ về một kết luận duy nhất: Chủ nhân của hài cốt bị xiềng xích ấy rất có thể là một người phụ nữ.
Phát hiện được công bố trên Tạp chí Khoa học Khảo cổ này không chỉ đơn thuần là việc xác định lại giới tính của một bộ hài cốt. Nó là một cơn địa chấn làm rung chuyển nền móng nhận thức của chúng ta về lịch sử Cơ Đốc giáo sơ khai. Nó chứng minh một cách tàn khốc và đẹp đẽ rằng: Phụ nữ thời Byzantine không chỉ là những tín đồ ngoan đạo thụ động đứng sau bục giảng. Họ hoàn toàn có khả năng dấn thân vào những hình thức tận hiến cực đoan nhất, chịu đựng những nỗi đau thể xác tận cùng không hề thua kém bất kỳ đấng nam nhi nào để minh chứng cho đức tin của mình.
Chiếc răng 1.600 năm tuổi ấy giờ đây như một lời thì thầm vọng về từ cõi chết, nhắc nhở chúng ta rằng dưới lớp xích sắt lạnh lẽo và trước sự vĩ đại của đức tin, mọi ranh giới về giới tính đều bị xóa nhòa. Một người phụ nữ vô danh đã chọn cách trói buộc thể xác mình vào đá tảng và xiềng xích, không phải để lịch sử ghi danh, mà để linh hồn được tự do bay lên những tầng không tuyệt đối của sự thánh thiện.
Thế Anh.
