BlogTheanh (27/3/2025): Trong những lớp lá mục ẩm ướt tại các khu rừng núi cao của Đài Loan, tồn tại một loài bò sát mảnh mai, thường bị nhầm lẫn với rắn do hình dáng không chân đặc trưng. Suốt hơn một thế kỷ qua, giới khoa học đã không ngừng tranh luận về danh tính thực sự của sinh vật bí ẩn này.
Mới đây, một nghiên cứu công bố trên tạp chí danh tiếng ZooKeys đã đưa ra lời giải đáp cuối cùng. Nghiên cứu khẳng định loài thằn lằn không chân tại Đài Loan là một loài riêng biệt với danh pháp khoa học: Dopasia formosensis.
 |
| Ảnh: Thằn lằn không chân Dopasia formosensis trong môi trường sống tự nhiên. Ảnh chụp bởi Y-JL. (Nguồn ảnh: ZooKeys) |
Bí ẩn phân loại kéo dài hơn 100 năm
Câu đố về loài thằn lằn này bắt đầu từ năm 1909, khi mẫu vật đầu tiên được tìm thấy gần khu vực Yangmingshan ngày nay. Trong nhiều thập kỷ, các nhà nghiên cứu đã bị chia rẽ thành hai luồng quan điểm: một bên coi đây là biến thể của loài Dopasia harti từ đại lục, bên còn lại khẳng định đây là một nhánh tiến hóa độc lập.
Sự nhầm lẫn còn đến từ màu sắc của chúng. Những cá thể có vệt xanh rực rỡ thường bị lầm tưởng là một loài, trong khi những cá thể màu nâu trơn lại được xếp vào loài khác.
Hành trình khôi phục định danh sau Thế chiến II
Một trong những thách thức lớn nhất đối với đội ngũ nghiên cứu của Giáo sư Si-Min Lin (Đại học Sư phạm Quốc gia Đài Loan) là việc mẫu vật gốc (type specimen) dùng để định nghĩa loài Dopasia formosensis đã bị thất lạc trong Thế chiến II.
Để giải quyết nút thắt này, nhóm nghiên cứu đã:
- Thiết lập mẫu vật chuẩn mới (Neotype): Lấy từ khu vực Mingchi, miền Bắc Đài Loan, làm mốc tham chiếu chính thức.
- Kết hợp dữ liệu di truyền: Sử dụng công nghệ phân tích DNA hiện đại từ các mẫu mô thu thập được (phần lớn từ mạng lưới quan sát động vật bị tai nạn giao thông).
- Kết quả: Các mẫu vật tại Đài Loan tạo thành một cụm di truyền hoàn toàn tách biệt với các quần thể tại Trung Quốc đại lục và đảo Hải Nam.
Giải mã bí ẩn về màu sắc và đặc điểm hình thái
Nghiên cứu đã làm sáng tỏ rằng các vệt xanh sặc sỡ không phải là dấu hiệu của loài khác, mà là đặc điểm giới tính. Các con đực trưởng thành thường phát triển các dải màu xanh lam nổi bật dọc lưng, trong khi con cái và con non giữ màu đồng hoặc nâu trơn.
Mặc dù trông giống rắn, nhưng Dopasia formosensis sở hữu những đặc điểm của thằn lằn mà rắn không có:
- Lỗ tai ngoài: Có khả năng nghe âm thanh trực tiếp.
- Mí mắt cử động: Chúng có thể chớp mắt, điều mà rắn không bao giờ làm được.
- Nếp gấp dọc thân: Giúp da co giãn linh hoạt khi thở hoặc khi con cái mang trứng.
Tập tính sống và ý nghĩa bảo tồn
Loài thằn lằn này cực kỳ kín đáo, thường ẩn mình dưới lớp mùn đất ở độ cao từ 500 đến 2.000 mét. Chúng là những "chiến binh" thực thụ: khoảng 60% cá thể được tìm thấy từng bị đứt đuôi trong các cuộc chiến giành bạn tình hoặc trốn thoát kẻ thù.
Đặc biệt, con cái của loài này có tập tính chăm sóc con hiếm thấy ở bò sát. chúng cuộn tròn quanh ổ trứng (từ 3 đến 6 quả) để bảo vệ cho đến khi trứng nở.
Kết luận
Việc xác định chính xác danh tính của Dopasia formosensis không chỉ là một thành tựu về học thuật. Do loài này chỉ tồn tại duy nhất tại Đài Loan, việc phân loại rõ ràng là tiền đề sống còn để xây dựng các chiến lược bảo tồn hiệu quả trước các biến đổi của môi trường.
Thế Anh
